Laatst bijgewerkt: 26-08-2021

Waarschijnlijk heeft iedereen die belangstelling heeft voor sport wel eens iets gehoord over de term lactaat. Maar heel weinigen weten wat het is. Meestal wordt het genoemd in verband met atletische inspanning of het ontstaan van spierpijn, maar de werkelijke betekenis van lactaat in het lichaam blijft onbekend.

In het volgende artikel hebben we de belangrijkste informatie over dit onderwerp samengevat, die niet alleen nuttig zal zijn voor je achtergrondkennis, maar ook voor het beoefenen van je sport.

Wat is lactaat en hoe wordt het gemaakt?

Lactaat is een stofwisselingsproduct dat je lichaam produceert bij de energieproductie. Je lichaam heeft verschillende manieren om energie te produceren, waarvan de grenzen vloeiend zijn. Normaal is het in de spieren vooral aëroob, d.w.z. dat het zuurstof verbruikt, terwijl vetten vooral in rust verbrand worden.

Lactaat wordt vaak ten onrechte melkzuur genoemd, dat strikt genomen niet in het menselijk lichaam bestaat. Het wordt gevormd tijdens bepaalde energieproductieprocessen, maar breekt onmiddellijk af in lactaat en protonen.

Lactaat is dus eigenlijk alleen maar het zout van melkzuur, dat gevormd wordt als afvalproduct van melkzuur. Dit proces van lactaatvorming vindt in het menselijk lichaam vooral plaats als de door de ademhaling opgenomen zuurstof niet voldoende is om in de energiebehoefte te voorzien.

Lactaat bij de energieproductie: aëroob en anaëroob

Tijdens gewone dagelijkse lichaamsbeweging of lichte sportactiviteit verbrandt je lichaam vooral vetten, maar natuurlijk ook een zekere hoeveelheid koolhydraten. Dit gebeurt met behulp van aerobe energieproductie, waarbij de zuurstof uit de ademhaling gebruikt wordt.

Hoewel dit proces effectiever is bij de vetverbranding in het lichaam, gaat het veel langzamer dan bij koolhydraten, d.w.z. suikers. Hoe intensiever de inspanning, hoe meer koolhydraten verbrand worden in vergelijking met vetten.

Tijdens inspanning met hoge intensiteit is de zuurstof op een gegeven moment niet meer voldoende om energie te leveren voor bijvoorbeeld snelle spiercontracties. Daarom schakelt je lichaam het anaerobe metabolisme van glucose zonder gebruik van zuurstof in, wat lactaat als eindproduct oplevert.

Vorming en ophoping van lactaat

In het anaërobe metabolisme wordt glucose afgebroken tot pyruvaat binnen de glycolyse, zoals het proces van energielevering genoemd wordt. Bij grote inspanning moet dit pyruvaat vervolgens om chemische redenen worden afgebroken tot lactaat om de energieproductieprocessen op gang te houden.

Daarom wordt glucose uiteindelijk afgebroken tot melkzuur, dat dan lactaat oplevert. In principe wordt lactaat tijdens de inspanning al tot op zekere hoogte uitgescheiden. Wanneer deze lactaatverwijdering en de vorige productie in evenwicht zijn, heet dit een “steady state”.

Een stabiele toestand is een evenwicht van vorming en afbraak in het lactaatmetabolisme waarin geen netto lactaatproductie te verwachten is.

Na een bepaalde periode van inspanning of een bepaalde intensiteit van inspanning wordt er meer lactaat geproduceerd dan afgebroken kan worden. Deze ophoping wordt vaak oververzuring van de spieren genoemd.

In dit geval wordt het lactaat afbraaksysteem overweldigd door de grote hoeveelheid geproduceerd lactaat. Daardoor wordt de glycolyse, d.w.z. het energieproduktieproces, ernstig geremd of komt tot stilstand. Je spieren worden moe en je prestaties nemen af.

Een ophoping van lactaat tijdens duurtraining leidt tot voortijdige uitputting. De oorzaak hiervan is dat de spieren oververzuurd raken. ernestoeslava / pixabay.com

Kan de vorming van lactaat voorkomen worden?

Lactaatvorming kan niet voorkomen worden, want je lichaam maakt altijd een bepaalde hoeveelheid lactaat aan.

Als je echter niet te intensief oefent, wordt lactaat net zo snel weer afgebroken als het eerder opgebouwd was. Bovendien kun je er door training voor zorgen dat je lichaam het lactaat beter verdraagt.

Hoe wordt lactaat afgebroken?

Zoals reeds gezegd wordt lactaat tijdens de inspanning afgebroken. Het wordt weer omgezet in de vorige vorm van pyruvaat en gebruikt in zowel de skeletspieren als de hartspier. Voor het hart is lactaat onder stress een belangrijke factor om in de energiebehoefte te voorzien.

In de wetenschappelijke literatuur wordt beschreven dat het hart tijdens de inspanning tot 60% van zijn energiebehoefte kan dekken met behulp van lactaat. In de lever wordt het lactaat later ook via pyruvaat omgezet in glucose en zo weer omgezet in energie. Dit proces heet gluconeogenese.

Lactaat in het lichaam: normale en referent iewaarden

In principe wordt lactaat altijd uit het bloed bepaald. Hiervoor kan het arteriële of veneuze volbloed van volwassenen en het capillaire bloed van pasgeborenen gebruikt worden; voor alle mogelijkheden bestaan referentiewaarden.

Van tijd tot tijd wordt ook lactaat bepaald in de cerebrospinale vloeistof (CSF). Dit is vooral nodig om onderscheid te maken tussen acute bacteriële en niet-bacteriële meningitis. De volgende tabel geeft de normale waarden voor het lactaatgehalte, onderverdeeld naar de bemonsteringsmogelijkheden.

Bemonstering Referentiewaarde
Pasgeborenen (capillair bloed) 2.4 – 20 mg/dl of 0.27 – 2.2 mmol/l
Volwassenen en kinderen
Arterieel volbloed 16 mg/dl of 1,8 mmol/l
veneus volbloed 4,5 – 20 mg/dl of 0,5 – 2,2 mmol/l
CSF (volwassenen en kinderen) 1 – 19 mg/dl of 1,2 – 2,1 mmol/l

Wat kan een veranderde lactaatwaarde betekenen?

Zoals reeds gezegd wordt lactaat gevormd bij de productie van energie onder een tekort aan zuurstof, zoals bij intense sportbeoefening. Maar uit medisch oogpunt komt zuurstofgebrek ook voor in weefsels, bijvoorbeeld. De volgende lijst geeft je een verdere indruk van wat veranderde lactaatwaarden kunnen betekenen.

  • ernstige bloedvergiftiging of shock
  • ernstig hartfalen of cardiovasculair falen
  • Nierfalen of leverdisfunctie
  • Darmziekten zoals darmobstructie
  • Alcohol- of koolmonoxidevergiftiging

Wat is een lactaattest?

Een lactaattest wordt meestal opgevat als een soort prestatiediagnostiek, maar het is ook een medische onderzoeksmethode. Vanuit medisch oogpunt gaat het in principe alleen om het nemen van bloedmonsters en dan het bepalen van de lactaatconcentratie in het bloed.

Vanuit sportwetenschappelijk oogpunt is het een gestandaardiseerde prestatieproef van het uithoudingsvermogen met een geleidelijke toename van de belasting, meestal op een ergometer of loopband.

Redenen om een lactaatmeting uit te voeren

Omdat lactaat ontstaat bij de zuurstofloze afbraak van glucose, zijn er medische redenen om behalve een prestatiediagnostische meting bij sport ook een lactaattest uit te voeren.

In de geneeskunde is lactaat een marker van zuurstoftekort in een weefsel, dat de oorzaak kan zijn van bepaalde medische problemen. De volgende punten tonen je enkele van de redenen waarom een lactaattest nodig is.

  • Beoordeling van het verloop van een circulatoire shock
  • Opheldering van onduidelijke hyperaciditeitstoestanden
  • Beoordeling van een ernstig tekort aan zuurstof voor de weefsels, b.v. bij hartinsufficiëntie
  • Diagnose van vasculaire occlusie
  • Herkenning van foetale nood tijdens de geboorte

In de sportgeneeskunde of sportwetenschap wordt een lactaatmeting gebruikt om de individuele uithoudingsprestaties van atleten te bepalen.

Het uitvoeren van een lactaat prestatietest

Een lactaat prestatietest is een zeer inspannende sportactiviteit voor de te testen persoon, tot op het punt van uitputting. Na een gesprek en een korte check-up met het verzamelen van antropometrische gegevens zoals lengte, gewicht of rustpols, wordt met de eigenlijke meting begonnen.

Een lactaatanalyse wordt altijd uitgevoerd als een geleidelijke inspanningstest op de loopband of ergometer, gecombineerd met een bloedmonster aan het eind van elk inspanningsniveau. Bijvoorbeeld, een ergometertest begint bij 50 watt en wordt om de drie minuten met een constant vermogen verhoogd.

Voordat het intensiteitsniveau verhoogd wordt, wordt echter bloed afgenomen uit het oor of de vinger van de atleet om de waarde van het bloedlactaat te bepalen. Tegelijkertijd wordt de hartslag gemeten. De test eindigt als de atleet door uitputting stopt met sporten.

Lactaatanalyse en sport

Lactaatdrempels en wat ze ons vertellen

Nadat lactaatprestatiediagnostiek uitgevoerd is, worden de resultaten geëvalueerd en kunnen er zogenaamde lactaatdrempels uit afgelezen worden. Deze resulteren in een lactaatprestatiecurve uit snelheid, hartslag en de lactaatwaarden.

De zogenaamde aërobe drempel, ook basislactaat genoemd, is in dit begrip nogal omstreden, maar nuttig om uit te leggen. In de prestatiefysiologie wordt dit opgevat als de laagste intensiteit van inspanning waarbij voor het eerst een toename van de lactaatwaarde ten opzichte van de rustwaarde gemeten kan worden.

De anaerobe drempel, daarentegen, is de hoogst mogelijke belastingsintensiteit die in de “steady state” nog net gehaald kan worden. Jarenlang werd gepostuleerd dat deze drempel rond 4 mmol/l zou moeten afvlakken, maar in de praktijk varieert hij min of meer van persoon tot persoon.

Als de anaerobe drempel bereikt of overschreden is, kan de “steady state” niet langer gehandhaafd worden; kleine toenames in prestatie leiden tot een sterke stijging van de lactaatconcentratie, die snel tot het beëindigen van de inspanning kan leiden.

Betekenis van lactaatdrempels voor atletiektraining

Het voordeel van de bepaalde lactaatdrempels is de mogelijkheid tot individuele trainingsadviezen, want deze drempels zijn voor elke persoon verschillend, zoals reeds beschreven. Daarom wordt voor elke atleet de individuele anaerobe drempel (IANS) bepaald binnen een lactaat prestatiediagnose in relatie tot atletische training.

Vervolgens wordt een indeling van trainingsreeksen gemaakt in percentages van de individuele anaerobe drempel, variërend van basale duurtraining tot wedstrijdspecifiek uithoudingsvermogen. Deze worden bepaald door de hartslagwaarden die tijdens de diagnostiek gemeten worden, op basis waarvan dan de training kan plaatsvinden.

  • Oefeningen onder de IANS kunnen heel lang volgehouden worden, omdat de anaerobe energievoorziening niet een niveau bereikt waarop een lactaatoverschot ontstaat.
  • Belastingen ter hoogte van de IANS, d.w.z. iets eronder of erboven, zijn de relatief hoogste belastingen die op lange termijn kunnen worden uitgeoefend.
  • Belastingen boven de IANS zijn slechts korte tijd vol te houden door de anaerobe energietoevoer.

Trainen in het anaerobe drempelgebied is bijzonder belangrijk voor duurtraining. Sportgeneeskunde heeft aangetoond dat supercompensatie, d.w.z. een aanzienlijke toename van de uithoudingsprestatie, mogelijk is in dit bereik, omdat de concentratie van enzymen die betrokken zijn bij de aerobe energiestofwisseling toeneemt.

Optimale training van het uithoudingsvermogen wordt ontworpen op basis van een lactaattest. Hierdoor kan de lactaatdrempel naar boven verschoven worden. skeeze / pixabay.com

Wat is lactaattolerantie?

Lactaattolerantie is al kort genoemd, maar het wordt hier meer in detail beschreven. In de sport is lactaattolerantie het vermogen om lichamelijk te presteren, ook al heeft zich in het lichaam al lactaat opgehoopt.

Je kunt de lactaattolerantie verhogen met gerichte en regelmatige training, bijvoorbeeld met intervaltraining in het anaerobe drempelbereik. Bedenk steeds dat zo’n training erg inspannend is en voldoende regeneratie vereist.

Zulke training verhoogt niet alleen je lactaattolerantie, maar verbetert ook je energievoorziening.

Op deze manier optimaliseer je de aerobe energieproductie, zodat de anaerobe energieproductie, die lactaat produceert, veel later op gang komt. Zoals reeds beschreven kan een algemene vorming van lactaat dus niet voorkomen worden, maar de overmaat aan lactaat kan wel vertraagd worden

Is lactaat betrokken bij het ontstaan van spierpijn?

Jarenlang was een stelling voor het ontstaan van spierpijn dat oververzuring door lactaat verantwoordelijk is voor de spierpijn die ontstaat. Het is een feit dat de spieren oververzuurd raken door een ophoping van lactaat. Het is nu echter weerlegd dat dit ook spierpijn veroorzaakt.

Het is bekend dat spierpijn minder vaak voorkomt bij sporten met een hoog lactaatgehalte. Spierpijn komt vooral voor bij krachttraining, waar lagere lactaatspiegels normaal zijn.

Bovendien wordt lactaat pas 20 minuten na de inspanning weer afgebroken, terwijl spierpijn pas uren na de inspanning optreedt. Dit wordt tijdens zware training veroorzaakt door kleine scheurtjes in onderdelen van de spieren, die de zenuwuiteinden irriteren.

Is lactaatmeting geschikt voor recreatieve atleten?

Het interpreteren van de resultaten van lactaatdiagnostiek vergt veel inspanning, want de conclusies moeten tamelijk nauwkeurig zijn om adequaat te kunnen trainen.

Om dit zo nauwkeurig mogelijk te doen, moet het individuele lactaatgedrag van de atleet in een meerfasentest onderzocht worden en in de loop van de tijd geobserveerd worden om aanpassingen op te sporen. Daarom is lactaatmeting voor recreatieve sporters zelden de moeite waard. Voor belastingscontrole bij recreatieve sporten is hartslagmeting meer dan voldoende.

Conclusie – Alles wat je moest weten over lactaat

Jarenlang werd lactaat gezien als een ongewenst afvalproduct van de stofwisseling dat de prestaties vermindert. Wel moet opgemerkt worden dat het enerzijds een belangrijke energiedrager is voor sommige structuren en anderzijds het uitgangspunt kan zijn voor verbeteringen in de uithoudingsprestaties.

Bovendien zou lactaat controlerende functies hebben bij de wondgenezing en de vorming van nieuwe bloedvaten.

Het is echter belangrijk dat je je individuele grenzen kent als je aan sport doet. Dit komt omdat de stofwisseling maar een bepaalde hoeveelheid lactaat kan verdragen voordat de energieproductie moet worden teruggeschroefd.

Beeldbron: unsplash.com / Braden Collum

Waarom kun je me vertrouwen?

Recensies